Ennyonnyola y'ebintu
Okusinziira ku mukutu gwa Al Jazeera, wadde ng’obunkenke mu ggwanga mu Iran bukendedde, ebbeeyi y’emmotoka egenda erinnya. Nga kivudde ku kukyukakyuka mu miwendo gy’ensimbi, okukendeeza ku bintu ebiyingizibwa mu ggwanga, ebbula ly’ebintu n’okusuubira ebbeeyi y’ebintu, okugula mmotoka kweyongedde obutaba na ssente nnyingi eri amaka ga bulijjo. Bannansi bangi bavudde ku kugula mmotoka wakati mu kulinnyisa emiwendo egy’amaanyi, kubanga amaanyi g’okugula ssente ze batereka kumpi gakendeddeko kitundu.
Mmotoka empya mu katale k’omu kitundu kati okutwalira awamu zigula ddoola ezisoba mu 10,500, era n’ezo ezisinga obuseere ezikolebwa mu ggwanga zisukka omutindo ogwo. Emiwendo girinnye nnyo mu myezi mukaaga egiyise, ng’emmotoka ezimu ezikuŋŋaanyiziddwa n’okuyingizibwa mu ggwanga zirinnye ebbeeyi y’ebintu ebisukka mu 150%.
Mu kiseera kino, ebbeeyi y’emmotoka okulinnya tekivvuunuddwa mu mutindo gw’emmotoka omulungi oba okukola emirimu egy’oluvannyuma lw’okutunda mu Iran. Abaguzi beemulugunya nnyo olw’omutindo omubi ogw’okuzimba, okukozesa amafuta amangi n’obuyambi obutamala mu kuddaabiriza.
Abamanyi eby’amakolero bakiraba nti obuzibu bw’akatale buva ku bintu ebisinga ku kulinnya kw’ebisale byokka; ekikolo kyayo kiri mu butavuganya okumala ebbanga eddene. Ebintu ebiyingizibwa mu ggwanga ebikugirwa n’okuvuganya okutono mu ggwanga bireka abaguzi nga balina mmotoka ntono, ate abakola mmotoka mu ggwanga tebalina kinene kye bazzaamu maanyi kulongoosa bintu byabwe n’obuweereza bwabwe.
Kkampuni bbiri enkulu eza Iran ezikola mmotoka mu ggwanga okuli SAIPA ne IKCO zombi zirinnyisizza emiwendo. Ng’ogasseeko ddoola ya Amerika ey’amaanyi, okuteebereza kw’akatale kulaga nti ebbeeyi y’emmotoka egenda kusigala ng’erinnya.
Oludda lw’okugabira abantu ebintu nakyo kiri ku puleesa ya maanyi. Abakulu mu kkampuni z’emmotoka mu Iran balaga nti omuwendo gw’emmotoka mu ggwanga gwakendeera ebitundu 20%‐30% omwaka ku mwaka wakati wa March ne June omwaka guno. Kino kisinga kuva ku gavumenti okusala ku miwendo gy’ensimbi z’ebweru mu kitongole ky’emmotoka, ekiremesezza okuyingiza mmotoka zombi ebitundu n’enzijuvu. Omugatte gw’emmotoka ezikoleddwa mu ggwanga mu mwaka guno gusuubirwa okuba yuniti obukadde 1‐1.1 zokka, wansi nnyo ku ntikko y’ebyafaayo eya yuniti obukadde 1.7 ezaawandiikibwa mu 2012.
Wadde kiri kityo, obubonero obulungi buzuuse: Iran ewummuzza mu kuwandiisa mmotoka eziyingizibwa mu ggwanga. Singa olukusa lw’okuyingiza ebintu mu ggwanga lwongera okusumululwa, okumenyawo mu by’obufuzi ne kutuukibwako era ssente eziteekeddwa emitala w’amayanja ne ziggyibwako envumbo, mmotoka egenda kulinnya era ebbeeyi y’emmotoka eyinza okutebenkera mpolampola.